حال آب‌ و تالاب‌ خوش نیست/ محیط زیست «قیم» می‌خواهد

دوم فوریه 1971 برابر با 13 بهمن‌ماه 1349 روز بزرگی برای محیط زیست جهان به‌شمار می‌رود، روزی برای حفاظت از تالاب‌ها، حالا 47 سال از آن زمان گذشته است، کشورهای عضو از 18 به 169 و تعداد تالاب‌ها از 58 به 2 هزار و 293 مورد رسیده‌اند اما به‌راستی در این مدت چه کرده‌ایم.

رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس در همایش روز جهانی تالاب‌ها که در هتل آزادی رامسر برگزار شد، به صراحت می‌گوید: حال محیط زیست بحرانی است و براساس شاخص عملکرد محیط زیست (epi) ایران از بین 180 کشور،  با امتیاز 58.16 در پله 80 قرار دارد در حالیکه در آمار قبلی، رتبه ایران 78 بود.

محمدرضا تابش با طرح این سؤال که بر سر تالاب‌ها چه آورده‌ایم، اعلام می‌دارد: شگفت‌آور است که در 47 سال گذشته، تنها 6 تالاب به تعداد تالاب‌های بین‌المللی جهان اضافه شده است.

وی می‌افزاید: نفس تالاب پریشان بریده است، هامون تبدیل به کانون ریزگرد در شرق کشور شده، ارومیه دچار به‌هم ریختگی زیستگاه شده است و برداشت بی‌رویه آب می‌رود تا میانکاله را به ورطه سقوط ببرد، زیستگاه‌ها قطعه‌قطعه می‌شوند و از دل آنها راه‌آهن، جاده ماشین‌رو و اراضی کشاورزی سر بر می‌‌آورد، کاهش جریان آب، ایجاد اختلال در هیدرودینامیک تالاب، افزایش رسوب‌گذاری و کاهش فتوسنتز گیاهان و کاربری کشاورزی و صنعتی اراضی اطراف تالاب‌ها، محیط زیست را تخریب کرده است.

رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس معتقد است که باید درباره علل این عوامل در هر منطقه، آن را از نظر انسانی و طبیعی مورد توجه قرار داد و برای تخریب هر تالاب برنامه عملی تهیه و مسؤولان هر منطقه نیز مجاب به اجرای آن شوند ضمن اینکه  رسیدن به موفقیت، جز با ارائه برنامه‌های محکم سازمان حفاظت محیط زیست، کمک و همراهی مردم، قوه قضائیه و مجریه و مقننه امکان‌پذیر نیست.

این مسؤول تأکید دارد که باید شعارها را کنار بگذاریم و عمل کنیم و بدانیم که به‌واقع آینده پایدار بسیاری از شهرستان‌ها و استان‌های کشور از قبیل فارس، خوزستان، ارومیه، کرمان، یزد، اصفهان، گلستان و گیلان و مازندران به‌طور غیر مستقیم در گرو احیا و حفاظت از تالاب‌ها است.

* تالاب‌ها ارزش‌گذاری شوند

تابش با اعلام اینکه به هوش باشید زنگ خطر تالاب‌ها به‌صدا درآمده است، به موضوع ارزش‌گذاری تالاب‌ها، عرصه‌های منابع ملی و زیست‌محیطی اشاره و تصریح می‌کند: اگر ارزش اقتصادی تالاب، جنگل و مرتع در انجام پروژه‌ها ثبت می‌شد؛ امروز این‌طور بی‌رحمانه با طبیعت برخورد نمی‌کردیم.

وی تقاضای مهمی از دولت داشت و آن اینکه ملاک ارزشیابی از خود دولت آغاز شود، زیرا دولت تخریب زیادی را به عرصه‌های طبیعی انجام می‌دهد و کمتر به ارزش‌گذاری توجه دارد.

* حق‌آبه تالاب‌ها تأمین شود

رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس با بیان اینکه زمانی از محیط زیست به نام محیط «ایست» یاد می‌شد و اکنون خوشبختانه این دیدگاه عوض شده است، می‌گوید: نمایندگان مجلس به ارزش و کارکردهای طبیعت و لزوم بهره‌برداری از آن بیشتر واقف شدند و مجموعاً با هماهنگی‌های انجام‌شده دولت فعلی به نسبت دولت‌های گذشته نگاه بهتری به محیط زیست دارد.

این مسؤول با اشاره به تصویب لایحه احیای تالاب‌ها در مجلس(اردیبهشت‌ماه 96) از تأمین حق‌آبه تالاب‌ها به‌عنوان یک مسأله بسیار مهم یاد کرد که وظیفه وزارت نیرو قلمداد شده و این وزارتخانه باید به آن عمل کند.

وی همچنین با اشاره به اینکه دولت در سال‌جاری و در لایحه بودجه اعتبارات خوبی را برای محیط زیست پیش‌بینی کرد که برخی مستقیم و برخی غیرمستقیم بوده است، از موضوع مهم دیگری سخن به میان می‌آورد که باز محیط زیست باید قربانی شود.

* اعتبارات پایدار باشند

تابش تصریح می‌کند: از 5.8 میلیارد دلار اعتبار صندوق توسعه ملی 3.3 میلیارد دلار آن مستقیم و غیرمستقیم به حوزه محیط زیست برمی‌گشت اما به‌دلیل اتفاقات دو ماه گذشته در کشور و تغییر اولویت‌های اساسی، این تخصیص از 5.8 به حدود 4 میلیارد دلار کاهش و مجموع اعتباراتی که می‌تواند مستقیم در حوزه محیط زیست وارد شود، 850 میلیون دلار است و این رقم جای تأسف دارد.

رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس می‌افزاید: این یعنی اعتبارات پسماند، آبخیزداری، آبرسانی روستایی و خیلی موارد دیگر کاهش یافته است و 100 میلیون دلاری که به توسعه حمل و نقل جاده‌ای، 150 میلیون دلاری که به حمل و نقل شهری و 100 میلیون دلاری که به مکران اختصاص یافته بود نیز حذف شده است!

وی به مسؤولان پیشنهاد داد این روزها که بودجه به روزهای پایانی می‌رسد؛ آنها تلاش کنند و از دولت بخواهند اعتباراتی که تخصیص داده بود؛ پایدار باشند.

* «قانون» عامل تخریب محیط زیست است

به گزارش فارس، اینکه نقش سیاست‌های کلان و قوانین ریز و درشتی که در حوزه محیط زیست تصویب می‌شود تا چه اندازه می‌تواند محیط زیست را از ورطه تخریب و تهدید نجات دهد، نیاز به بحث کارشناسی دارد.

در این زمینه رئیس سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است که سیاست‌های کلان عامل تخریب محیط زیست است و می‌گوید: نرویم دنبال یک شکارچی که 20 متر و 100 متر زیستگاه را تصرف کرده است، باید به دنبال موارد مهم‌تری برویم که طبیعت را دگرگون ساخته‌اند.

عیسی کلانتری که گویا دل پُری از قوانین داشت، قانون را عامل دیگری در تخریب محیط زیست عنوان می‌کند و تأکید دارد که در محیط زیست گرفتار افراط و تفریط بودیم و به مسائل ریز متصل شده‌ایم و مسائل کلان را رها کرده‌ایم تا حدی که به‌جای داشتن 80 میلیون محیط‌بان یا همسو کردن مردم با خود، آنها را مقابل خود قرار داده‌ایم.

* سواد محیط زیستی را بالا ببریم

وی با طرح این سؤال که چه کسی گفته است محیط زیست مخالف توسعه است، بیان می‌دارد: توسعه باید در کشور اتفاق بیفتد تا محیط زیست سالم بماند، توسعه باید مبنای علمی داشته باشد؛ پایداری محیط زیست، اقتصاد، اجتماع و حقوق نسل‌های بعد به‌هم پیوسته هستند.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تأکید دارد که نباید در قانون جزیره‌ای عمل کرد، باید در راستای توسعه پایدار قوانین را مصوب و سیاست‌های کلان را اجرایی کنیم.

این مسؤول با انتقاد از اینکه حق‌آبه تالاب‌ها را به توسعه کشاورزی می‌دهیم، می‌افزاید: ببینیم چه چیز و با چه قیمتی تولید می‌کنیم؛ قیمت تمام‌شده آب پشت سد در خوزستان 30 سنت به‌ازای هر مترمکعب است و ارزش محصول غذایی تولید شده حاصل از این آب 15 سنت در یک کیلو است؛ در ارومیه کل تولیدات سالانه کشاورزی یک میلیارد دلار نیست، اگر احیای این دریاچه در حد اکولوژیک عملی شود، 5 میلیارد دلار هزینه دارد، لذا باید بررسی کنیم که واقعاً «هزینه‌فایده» این رفتارها چیست؟

دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه انتقاد دیگری نسبت به سواد محیط زیستی مردم ایران داشت و می‌گوید: تالاب ارومیه خشک می‌شود، زنبور عسل  راه خود را گم می‌کند و اگر 7 – 8 سال دیگر این روند ادامه پیدا کند، کل کشاورزی در این منطقه ریشه‌کن می‌شود، باید تجدید نظری در رفتار خود با طبیعت داشته باشیم.

* تالاب‌ها پس از انقلاب تخریب شدند

کلانتری با بیان اینکه همه تالاب‌های کشور پیش از انقلاب سالم بودند و پس از آن همگی خشکیدند، تصریح می‌کند: شعار استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی را سر دادیم و آزادی را در رفتار با طبیعت 100 درصد انجام دادیم! هر جا سد و چاه و آب که خواستیم بردیم، آزاد بودیم هر چه خواستیم با تالاب‌ها رفتار و آنها را خشک کنیم.

مشاور معاون اول رئیس جمهور در امور آب، کشاورزی و محیط زیست می‌گوید: آب دریاچه بختگان را به 100 جا فروختیم و با سدهایی که زدیم و حق‌آبه‌هایی که دادیم خواستیم تا در محصولات کشاورزی به خودکفایی برسیم، اگر بخواهیم محیط زیست را حفظ کنیم نباید با معلول مبارزه کنیم باید به دنبال علت اصلی برویم.

این مسؤول با بیان اینکه بر مبنای استانداردهای بین‌المللی هیچ کشوری حق ندارد بیش از ۴۰ درصد از آب‌های تجدیدپذیر خود را به مصرف برساند، تصریح می‌کند: در حال حاضر 790 میلیارد مترمکعب میزان آب تجدیدپذیر در کشور  است اما این رقم براساس استانداردهای بین‌المللی باید 36 میلیارد مترمکعب باشد و اکنون ۹۷ میلیارد مترمکعب آن یعنی 108 درصد در حال مصرف است و به‌راستی آیا در این شرایط تالابی باقی خواهد ماند؟

* رفتار با طبیعت را اصلاح کنیم

وزیر جهاد کشاورزی در دولت‌های اول و دوم با بیان اینکه باید قوانین مغایر با توسعه پایدار را اصلاح کنیم، می‎افزاید: کشور در شرایط عادی با تکنولوژی امروز حداکثر برای 45 تا 50 میلیون نفر می‌تواند مواد غذایی تولید کند و نباید فشار بیاوریم که برای 200 میلیون نفر غذا تولید کنیم.

کلانتری بار دیگر به رفتارهای غلط در قبال طبیعت اشاره و اظهار می‌دارد: همین الان شاید بیش از 300 نقطه در جنگل‌های زاگرس آتش‌سوزی باشد و این به‌دلیل رفتار نادرست با طبیعت است؛ پوشش گیاهی از بین رفتند، خاک‌ها در جنگل و دشت فرسایش یافتند، آب باران در خاک نفوذ نمی‌کند و جنگل‌ها ضعیف شدند و ... همه این‌ها به‌صورت زنجیره به‌هم پیوسته‌اند.

* قیمت تمام‌شده هر کیلو گوشت عشایر 500 دلار است

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست می‌افزاید: اگر شکارچی یک آهو را شکار کرد با او شدیدترین برخورد را داریم اما جایی که مادر محیط زیست را از بین بردیم، صدایی از کسی در نمی‌آید و انتظار داریم که فقط محصول کشاورزی خوبی داشته باشیم.

این مسؤول بیان می‌کند: قیمت تمام‌شده هر کیلو گوشت تولیدی از سوی عشایر500  دلار است، (یک سازمان عریض و طویلی به‌نام امور عشایری هم در کشور داریم) اگر صحبت از قیمت هزینه‌فایده است؛ بیش از 50 درصد فشار بر خاک از دام‌ها است، در هر هکتار 6 تا 12 تن فرسایش خاک داریم، سالانه نزدیک به یک‌میلیارد تن خاک را جا‌به‌جا می‌کنیم، خودِ خاک صفر قیمت دارد اما قیمت گوشت می‌شود کیلویی 2 میلیون تومان!

کلانتری می‌گوید: در سازمان حفاظت محیط زیست باید تجدید نظر شود؛ NGO ها را برای وارد شدن به مسائل مهم هدایت و کمک کنیم، عقلا باید وارد اصلاح ساختار و قوانین شوند، هنوز مفاهیم محیط زیست حتی برای اساتید روشن نیست.

* کشت چغندر و یونجه متوقف شود

وی معتقد است هنوز در کشور به‌لحاظ محیط زیست «صغیر» هستیم و نیاز به قیم داریم، تفکرات زیست‌محیطی در کشور برعکس پیشرفت در تکنولوژی عقب‌مانده است و در مسائل اجتماعی محیط زیست بسیار فقیر و در آموزش محیط زیست نیز تقریباً در حد صفر هستیم، ادامه این رفتارها چیزی برای نسل آینده باقی نخواهد گذاشت.

مشاور معاون اول رئیس جمهور در امور کشاورزی، آب و محیط زیست با بیان اینکه اقتصاد محیط زیست گمشده است، تصریح می‌کند: سد جیرفت را زدیم جازموریان را خشکاندیم، سد زاینده‌رود را زدیم و گاوخونی را خشکاندیم، کارخانجات اصفهان را بردیم شرق این استان و کارگران را بیچاره کردیم.

کلانتری می‌افزاید: 1.7 میلیون نفر در نوار ساحلی آبادان تا چابهار زندگی می‌کنند، برای این مردم چه کردیم؟ جاهایی را بی‌جهت  بستیم و یک جاهایی را رها کردیم و رفت!

* ... تخریب ادامه خواهد یافت

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اینکه آب کم هست، از تقاضای این سازمان برای ممنوعیت توسعه فضای سبز در شهرها گفت و در ادامه نیز از همکاری مردم کرمان در قربانی‌کردن 95 هکتار از باغات پسته خبر داد و این همکاری را شایسته قدردانی دانست.

وی با تأکید بر اینکه باید رفتار سازمانی خود را براساس «بدون باران» تنظیم کنیم و آن را موقتی تلقی نکنیم، معتقد است این کشور غیر از باریکه خزر دیگر جای کاشت یونجه و چغندر و جای گاوداری نیست.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست از این موضوع خوشحال است که بالاخره وزیر کشاورزی نسبت به کمی آب در کشور قانع شدند و تلویحاً خطاب به مدیران می‌گوید: هیچ تغییر سیاستی آسان نیست، همیشه مقاومت هست، واقعیت را به مردم بگوییم زیرا اگر مسائل عمومی نشود آگاهی ایجاد نمی‌شود، اگر آگاهی ایجاد نشود مردم رفتار خود را تغییر نمی‌دهند و اگر رفتار را تغییر ندهند، تخریب ادامه خواهد یافت.

شاید همین بخش نهایی و جمع‌بندی سخنان عیسی کلانتری در اینکه «احیای تالاب‌ها با سرمایه و امکانات فعلی امکانپذیر نیست» پاسخ همه سؤالات درباره احیای تالاب‌ها را داده باشد و تأسف از این است که همایش روز تالاب‌ها مثل خیلی از همایش‌ها باز هم به اما و اگرها ختم شد و تالاب‌ها همچنان می‌میرند.

گزارش از آزاده بابانژاد